Asian Games Nagoya, bóng rổ Trung Quốc ngã một cú lớn. Bóng rổ nam thứ tư, bóng rổ nữ huy chương đồng, bóng rổ ba người không vào nổi chung kết. Tám năm trước ở Jakarta còn ôm trọn bốn vàng, nay một vàng cũng khó cầu. Khoảng rơi này rốt cuộc nên trách ai?

Thua sạch, không còn gì

Bán kết bóng rổ nam gặp Nhật Bản, thua 20 điểm, 77-97. Mặt trận còn khó xem hơn tỷ số. Người ta chuyền nhanh, nã pháo ngoài. Hậu vệ của chúng ta rê nửa ngày, hàng biên đứng nhìn, hàng trong đục cứng. Trận tranh đồng lại thua Iran, cuối cùng thứ tư. Bán kết bóng rổ nữ gặp Hàn Quốc, ba điểm 13 lần ném không trúng lần nào.

Hàng trong có lợi thế cũng uổng. Bị người ta lội ngược dòng, chỉ lấy huy chương đồng. Bóng rổ ba người cũng không vào chung kết. Bốn nội dung, không vàng một đồng, thành tích tệ nhất lịch sử Asian Games. Thành tích vừa ra, Quách Sĩ Cường và Cung Lỗ Minh bị chửi thảm. Tiếng “xuống ghế” sóng sau cao hơn sóng trước.

Trận bóng rổ nam thua Nhật Bản, Quách Sĩ Cường sau trận thừa nhận phòng thủ và rebound có vấn đề. Bóng rổ nữ, Cung Lỗ Minh cũng nói đội chuyển bóng chậm, tuyến ngoài không mở được. Trách nhiệm hai huấn luyện viên phải gánh thì không chạy được. Nhưng những năm này bóng rổ nam đổi bao nhiêu huấn luyện viên?

Lý Nam, Đỗ Phong, Djordjevic, Quách Sĩ Cường, đổi hết lứa này tới lứa khác. Vấn đề thành tích và hệ thống có đổi không? Không. Nếu đổi một người là giải quyết được, bóng rổ Trung Quốc đã không tới bước hôm nay. Chủ tịch liên đoàn bóng rổ Quách Chấn Minh cũng không chạy được.

Dương Nghị nói thẳng trên chương trình, Quách Chấn Minh trước đây chưa làm bóng rổ, nhận thức về quy luật bóng rổ và người trong nghề có hạn. Ông lên sau khi Diêu Minh từ chức, thuộc đường lối quản chính hợp một. Thất bại thảm này, truy trách không thiếu được, sau này thăng tiến e cũng khó.

Nhưng đổ hết lửa lên một người thì không khách quan, cũng không giải quyết được việc. Cao Chí Đan tại hội nghị công tác Asian Games điểm một số môn vốn có lợi thế truyền thống, nói thành tích không như kỳ vọng, độ dày nhân tài, chỉ huy tại chỗ, điều chỉnh trạng thái đều có điểm yếu. Cổ động viên đều nghe ra, bóng rổ chắc chắn nằm trong đó.

Ban quản lý đã chú ý tới mức nghiêm trọng của vấn đề. Tiếp theo nhiều khả năng có động tác. Nhưng động tác làm thế nào còn quan trọng hơn có làm hay không.

Rễ đã hỏng, đổi chậu cũng vô ích

Bút ký phóng viên Tân Hoa xã nói rất thẳng: “Bóng rổ hiện đại tăng tốc lặp phiên, dựa kinh nghiệm cũ đã khó thắng trận mới.” Đối thủ dùng chắn người tần suất cao, chuyển bóng nhanh, cả đội ném, liên tục xé hàng thủ Trung Quốc. Còn chúng ta? Hậu vệ cầm bóng lâu, hàng biên đứng nguyên tại chỗ, hàng trong đánh cứng ở vị trí thấp.

Người ta chơi bóng rổ hiện đại, chúng ta vẫn chơi bộ của mười năm trước. Khoảng cách này không phải chuyện chỉ huy tại chỗ của một huấn luyện viên nào, mà là chuyện của cả hệ thống bồi dưỡng. Huấn luyện viên Yoshimoto Taisuke, người dẫn bóng rổ nam Nhật Bản thắng chúng ta lần này, ở NBA bắt đầu từ nhà phân tích băng hình, Bulls, Nuggets, Knicks đều từng ở. Từng bước làm tới huấn luyện viên trưởng giải hè, trước sau hơn mười năm. Bóng rổ Nhật Bản chịu lấy phân tích băng hình làm cửa vào bồi dưỡng huấn luyện viên, để người ta phát hiện vấn đề từ dữ liệu, phân tích chiến thuật. Cầu thủ Hàn Quốc Lý Hiền Trọng sau khi tới Học viện toàn cầu NBA ở Australia liên tục nói học tiếng Anh quan trọng: “Không biết tiếng Anh thì rất khó giao tiếp với người khác.”

Trong đội Hàn Quốc thậm chí có người tự tổ chức nhóm học tiếng Anh, chuẩn bị cho việc sang nước ngoài đá bóng. Quay lại nhìn mình, bồi dưỡng cầu thủ lâu nay dựa vào tập trung kín, bồi dưỡng huấn luyện viên về cơ bản là cầu thủ giải nghệ lên việc thẳng, thầy dẫn trò.

Tân Hoa xã chỉ ra, tập trung dài hạn đi ngược trào lưu thế giới là đan sâu với giải quốc tế và giải chuyên nghiệp, nén không gian để cầu thủ tự mài và lấy trận thay tập. Hướng sai thì luyện khổ luyện mệt đến mấy, ra sân quốc tế cũng không chuyển thành sức chiến đấu. Đây không phải chuyện một huấn luyện viên có thể xoay chuyển bằng sức một người.

Đào tạo trẻ cũng có vấn đề. Trước đây quá coi trọng chiều cao và điều kiện thể chất. Người cao, người chắc dễ được bồi dưỡng trọng điểm. Lứa Diêu Minh, Vương Trị Chí, Dịch Kiến Liên quả thực dựa vào đó từng bứt phá. Nhưng bóng rổ đã đổi. Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc đều chú trọng hơn tính toàn diện kỹ thuật của cầu thủ.

Hậu vệ phải biết ném, hàng biên phải biết đột phá, hàng trong phải biết kiến tạo. Chúng ta từ giai đoạn trẻ đã không nắm cùng lúc dẫn bóng, ném, chuyền và ý thức phòng thủ. Tới đội người lớn mới bổ thì không kịp.

Không đổi đầu óc thì đổi người cũng vậy

Cục trưởng Tổng cục Thể thao Cao Chí Đan nói tại hội nghị công tác trong thời gian Asian Games, một số môn vốn có lợi thế truyền thống gặp thách thức, lộ điểm yếu về độ dày nhân tài, chỉ huy tại chỗ, điều chỉnh trạng thái. Tuy không nêu tên, bóng rổ chắc chắn không chạy được. Điều này nói cấp trên đã nhận ra vấn đề nghiêm trọng, tiếp theo nhiều khả năng sẽ động.

Nhưng động ai, động thế nào, còn quan trọng hơn có động hay không. Nếu chỉ đổi vài huấn luyện viên, điều vài vị trí, rồi tiếp tục dùng cách cũ tập trung, lối cũ bồi dưỡng cầu thủ, giải lớn lần sau vẫn cùng một kết cục. Thứ thực sự phải sửa rất cụ thể.

Cầu thủ trẻ phải đá nhiều trận chất lượng cao hơn, không thể chỉ lớn lên bằng động tác lặp trên sân tập. Phán đoán trong trận, chịu áp lực, kinh nghiệm tại chỗ, sân tập không cho được. Lâu dài thiếu đối kháng trình độ cao, ra sân quốc tế sẽ không thích được nhịp.

Đào tạo trẻ không thể chỉ nhìn chiều cao, không thể chỉ nhìn điều kiện thể chất. Dẫn bóng, ném, chuyền, ý thức phòng thủ đều phải nắm từ nhỏ. Một cầu thủ xuất sắc không nên chỉ là công cụ ở một vị trí nào đó, phải có nhiều năng lực thi đấu. Giải đấu cũng phải được nâng.

Giải chuyên nghiệp là nguồn nhân tài của đội tuyển. Trình độ giải cao lên, cầu thủ lâu dài đá trong môi trường cường độ cao, đội tuyển tự nhiên có nhiều lựa chọn hơn. Nhiều cường quốc bóng rổ đều đi theo cách này. Bóng rổ Nhật Bản mất nhiều năm dựng hệ thống, bóng rổ Hàn Quốc cũng đang mò đường của mình.

Trung Quốc có dân số chơi bóng rổ khổng lồ, không phải không có mầm. Vấn đề là làm sao để những mầm ấy lớn thành người thích ứng được trận đấu hiện đại. Bài học Nagoya này cái giá không nhỏ. Nếu từ thất bại lần này nhìn rõ gốc, bắt đầu sửa thật, bóng rổ Trung Quốc còn cơ hội đứng dậy. Sợ nhất là sau một hồi ồn ào, mọi thứ vẫn như cũ. Đổi huấn luyện viên thì dễ, đổi đầu óc thì khó. Không đổi đầu óc, đổi ai lên cũng uổng.